Patent, buluş sahibinin yeni ürününü belirli bir süre rekabetten koruyarak üretme, kullanma veya satma hakkı. Yani işin doğası gereği patent, monopol, tekel demek.
Uzun süren yüksek maliyetli çalışmalar sonucunda geliştirilen yeni buluşların, fikri ve sınai mülkiyet haklarının korunması kapsamındaki patent süresi, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye'de de 20 yıl. Buluş sahibine, yaptığı harcamalara karşı çok büyük kârlar elde etmesi için uluslararası yasalarla tanınan süre.
Son 10 yıldır yeni ilaç geliştirmekte zorlanan uluslararası dev ilaç üreticileri, patent süresi dolan ilaçlarda veri koruma ve veri imtiyazı gibi ek süreler yaratarak yüksek kâr marjlarını koruyabilmek için müthiş bir mücadele veriyorlar. Ve bu çerçevede binbir çeşit yan yollar da deneniyor.
Skandallar, cezalar
Nitekim son dönemde gerek Amerika'da, gerekse Avrupa'da ilaç devlerinin adları yüklü cezalarla, büyük skandallarla sık sık gündeme geliyor. İşte birkaç örnek:
# Pfizer 3 ay önce, doktorlara para ödeyerek reçetelerine Neurontin ilacını yazdırmaktan suçlu bulunarak, 430 milyon dolar cezaya çarptırıldı. (Dünyada en çok satan epilepsi ilacı olan Neurontin'in geçen yılki cirosu 2.7 milyar dolar.)
# Roche vitaminde kartel oluşturmaktan 1999'da ABD'de 500 milyon dolar ve 2001'de Avrupa'da 462 milyon dolar olmak üzere toplam 1 milyar dolar ceza aldı.
# TAP Pharma'ya 2001'de 875 milyon dolar ceza
# Bayer'e 2003'te 257 milyon dolar ceza
# GlaxoSmithKline'a 2003'te 86.7 milyon dolar ceza
# Schering - Plough'a geçen ay 345.5 milyon dolar ceza
Listeyi uzatabiliriz...
Kutsallaştırılmış örtü
Anlayacağınız 2 haftadır Türkiye'nin gündeminde olan Roche - SSK skandalı, sadece bizim değil, bütün ülkelerin açmazı. Meselenin özü ise, sayıları 2 elin parmaklarını geçmeyen uluslararası ilaç devlerinin, kutsallaştırılmış bir örtü altında tekelciliği sürdürme mücadelesi!
Buna itiraz etmeye kalktığınızda derhal karşınıza "fikri ve sınai mülkiyet hakkına saygı" argümanı çıkartılıyor. Hatta "geçimini sadece yazı yazarak sağlayan bir gazeteci" olarak, beni ayıplayanlar bile oluyor. Oysa benim emeğim karşılığında Milliyet'e devrettiğim fikri mülkiyet hakkıyla, 35 - 40 milyar dolar cirolu bir ilaç devinin fikri ve sınai mülkiyet hakkı arasında hiçbir paralellik kurulamaz. Neden kurulamayacağını, Neşe Düzel'in pazartesi günkü Radikal'de Çalışma eski Bakanı Yaşar Okuyan'la yaptığı söyleşideki şu bölüm mükemmel izah ediyor:
11 kişilik Pfizer heyeti
Okuyan: "Benim dönemimde de ilaçta bugünkü gibi fahiş fiyatlar vardı. Biz bunu önlemek için "eşdeğer fiyat" uygulamasına geçtik. Sadece eşdeğer fiyat uygulamasıyla SSK'nın 2001'de ilaca ödediği rakam 360 trilyon, Bağ - Kur'unki de 200 trilyon lira azaldı. Nüfusu az, ama ilaç sarfiyatı çok olan Emekli Sandığı'nı ise bu uygulamaya geçirtemedik. Bu sırada Pfizer ilaç şirketi Dışişleri Bakanlığımız kanalıyla randevu aldı ve 11 kişilik heyetle Amerika'dan beni ziyarete geldi.
Düzel: Pfizer sizden ne istedi?
'Eşdeğer fiyat uygulaması, bizim şirketimizin çıkarıyla çelişiyor. Bize zarar veriyor. Bu uygulama anayasanıza da aykırı. Vazgeçmezseniz, Türkiye'ye 80 milyon dolarlık yatırımdan vazgeçeceğiz' dediler. Bunun üzerine odadan çıktım ve görüşme 3 dakika sürdü.
ABD Büyükelçisi ve IMF
Ertesi gün Mesut Yılmaz ve bazı bakanlar "Bu bize sıkıntı verir" diye beni aradı. 2002 nisanında oluyor bu. Türkiye ekonomik krizde. Ardından Amerikan Büyükelçisi Pearson beni ziyaret etti. İlaç ve malzeme alımlarındaki sıkıntıdan söz etti.
Bunun için IMF bile devreye sokuldu. Türk yetkililerle masaya oturduğunda, IMF ilacı gündeme getirdi ve "Bu konu sıkıntı yaratıyor" beyanında bulundu. Ayrıca Pfizer'cıların ziyaretinden sonra beni Kemal Derviş de aradı."
