Psikiyatrik Sorunlar

Epilepsi hastaları arasında, normal populasyona göre sosyal ve psikiyatrik sorunlara daha sık rastlanır. Özellikle, tedaviye dirençli nöbeti olan hastalarda sosyal çekilme, sıkıntı, depresyon ve başka psikiyatrik poblemler, tedaviye iyi cevap veren hastalara oranla daha sıktır. Bu sorunlara yardımcı olunmazsa hasta kendini, akranlarından farklı durumda hissedeceğinden sosyal çekilmeye, bu da aile, okul ve iş yaşamında sorunlar çıkmasına sebep olabilir. Epilepsi hastalarının küçük bir kısmı hariç zeka durumlarında önemli bir değişiklik görülmemiştir.

Beslenme ve Uyku

Tüm epilepsi hastalarına öğün atlamamaları ve uzun süreli aç kalmamaları önerilir. Beslenme ile ilgili (Kola ve diğer gazlı içecekler dahil) bir kısıtlama yoktur. Kahve ve çay uykuyu kaçırdığı için uyku saatlerine yakın içilmemeleri tavsiye edilir. Çünkü uykusuzluğun nöbeti tetikleyici en önemli faktörlerden biri olduğu bilinmektedir. Alkol alımının nöbetin ortaya çıkışını kolaylaştırıcı bir etkisi vardır. Bu konuda özellikle ergenlerde bazı sorunlar yaşanabilmektedir.

Çalışma Hayatı

Yapılan bir çalışmada çalışabilir durumdaki işsiz olan normal populasyondaki kişilerin sayısı %19 iken işsiz epilepsi hastalarının ise %46 olduğu ve özellikle dirençli epilepsisi olan kişilerin %59'nun işsiz olduğu tespit edilmiştir. Bu sayıları oranlarsak epilepsi hastalarında işsizlik oranı nomal populasyondan yaklaşık üç kat daha fazladır. İşverenlerin kişinin epilepsi hastası olduğunu öğrendiklerinde genel tavırlarının değiştiği görülmüştür. İş ortamında yaralanma oranı, işe gitmeme, hastalığa bağlı iş kaybı ve iş üretimi açısından bakıldığında epilepsi hastası ile normal populasyon arasında fark olmadığı tekrarlanan çalışmalarda gösterilmiştir. Fakat toplumun epilepsiye bakışı ve epilepsi hakkındaki bilgisizlikleri devam ettiği sürece bu yüksek işsizlik oranının devam edeceği düşünülmektedir.

Epilepsi hastası meslek sahibi olabilir mi? Çalışabilir mi?
Epilepsi hastaları meslek sahibi olabilirler, sorumluluklar alabilirler, okuyabilirler, üniversiteye gidebilirler. Tarihe bakıldığında birçok başarılı, ünlü epilepsi hastası olduğunu görüyoruz. Bunlar içinde, Van Gogh, Dostoyevski, Jül Sezar, Hendel ve birçok bilim adamı, siyasetçi, iş adamı sayılabilir. Kendimizin de yakından takip ettiğimiz, tanık olduğumuz doktor, öğretmen hastalarımızın görevlerini başarıyla yaptıklarını görmekteyiz. Çoğunun nöbetleri kontrol altında ve bir kısmı da seyrek nöbet geçirmekle beraber görevlerini sürdürmektedirler.

Epilepsili hastanın işe başvurması ve alınması durumunda tutum nedir?
Epilepsi hastaları işe başvurduklarında birtakım sorunlarla karşılaşabilirler. İşverenlerin epilepsi hastası karşısında tavırları ön yargılar ve bilgisizlik nedeniyle olumsuzdur. Bu nedenle işe alınma şansları zayıftır. Halbuki yapılan çalışmalarda iş üretimi, devamlılık, iş kazası iş kaybı açısından normal populasyonla aralarında herhangi bir fark bulunmamıştır. Durum işverenlere bildirilerek bilgilendirilmeleri sağlanmalı ve ön yargılar giderilmelidir. İş ayrımcılığı epilepsi hastalarının önemli problemlerinden biridir. İşverenler sıklıkla epilepsi hastası olan bir kişiyi işe almaktan çekinirler. Bu iki sebeple ortaya çıkar. Birincisi epilepsili hastanın iş başında nöbet geçirmesi ve gördüğü zarardan dolayı iş vereni sorumlu tutması. İkinci olasılık ise epilepsi hastasının geçirdiği nöbet ile hizmet verdiği kesime zarar vermesi durumudur. Türkiye'deki durumu incelediğimizde bir takım koruyucu önlemlerin olduğunu ancak bunların yeterli olmadığını görmekteyiz. İşverenler, elli ve daha çok daimi işçi çalıştırdıkları işyerlerinde % 2 oranında sakat kişiyi, mesleklerine, bedensel, zihinsel ve ruhsal durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler. Bu kanuna göre, sakat ya da özürlü kişi, beden ve zihin gücünden % 40 ve daha fazla oranda yoksun olduğunu resmi sağlık kurulu raporu ile belgelemiş, bir iş bulmakta genellikle zorluk çeken fakat herhangi bir işyerinde söz konusu yetersizliğe rağmen, bazı işleri hemen veya kısa bir alıştırma sonunda yapabilecek durumda olan kimselere denir. Ancak bu kanundan yararlanabilmek için epilepsi hastalarının tedaviye rağmen nöbetlerinin devam etmesi gerekmekte, bu kanun remisyonda epilepsi hastalarının haklarını koruyamamakta ve bu kişilerin önyargılarla işe alınmamaları sorununu çözmemektedir.

Zihinsel ve hareket kısıtlılığı olan epilepsi hastalarının iş olanakları nedir?
Epilepsi nöbetlerinin de, parçası olduğu bazı hastalıklarda zihinsel ve hareket kısıtlılığı olabileceğinden, bu hastalarımıza özel eğitimlerle iş becerileri kazandırılarak, kurumlar aracılığıyla becerilerine uygun iş olanakları araştırılmalıdır.

Epileptik hastalar hangi işleri yapamazlar?
Özellikle nöbetleri sık olan epilepsi hastaları bazı işleri yapamazlar. Bunlar içinde pilotluk, dalgıçlık, cerrahlık, kesici alet ve makinalarla ilgili işler, yüksek ve tehlikeli noktalarda çalışmayı gerektiren işler, dağcılık, taşıt sürücülüğü, itfaiyecilik, silah taşımayı gerektiren polislik, askerlik sayılabilir.

İş hayatında dikkat edilmesi gereken durumlar nelerdir?
Daha öncede nöbet tipleri belirtilirken kısmen değinilmekle beraber özelliği olan ve dikkat edilmesi gereken durumlar vardır. Bazı nöbet tipleri uykusuzlukla uyarılabildiğindan vardiyalı çalışmalar ve nöbet gerektiren durumlarda düzenlemeler gerekir. Daha önce anlatılan refleks epilepsilerden bazıları ışığa duyarlı olduğundan, böyle ışığa duyarlı bir epilepsi söz konusu ise uzun süre bilgisayar karşısında çalışmaması ve televizyonu uzun süre ve yakından seyretmemesi tavsiye edilmelidir. Güneşli havalarda şapka giymesi yada koyu renkli güneş gözlüğü kullanmaları önerilir.

Epilepsili çocukların okuldaki durumu nedir?
Epilepsili çocuk ne kadar erken topluluk içine girer ve çevresine uyum sağlarsa o kadar kendine güven kazanacaktır. Anne-baba ve diğer ilgililer , onun diğerlerinden farklı olduğunu hatırlatıcı koruyuculuk, kollayıcılık içinde olmamalıdırlar. Bu onu güvensiz ve tedirgin biri yapabilir. Çocuğun durumu okul yetkililerine bildirilmeli, herhangi bir nöbet geçirdiğinde ne yapmaları gerektiği kendilerine anlatılmalıdır. Durumu bilen ve anlayışlı öğretmenlerin önemli yardımı olacaktır. Bu özellikler eğitimin sonraki yılları içinde geçerlidir.

Görüldüğü gibi epilepsi hastaları da daha önce belirtilen bazı noktalara dikkat edildiğinde genel populasyondaki kişiler gibi çalışma hayatında başarılı olabilmekte ve normal hayatlarını sürdürebilmektedirler.Bu durumun uygulamada da geçerlik kazanması için ailenin,okul yetkililerinin, iş alanındaki ilgililerin ve toplumun sürekli bilgilendirilmesi ve olumsuz ön yargıların giderilmesi gerekmektedir.

Epilepsi Hastalarının Aileleri

Sadece epileptik çocuk ve gençlerin psikiyatrik sorunları olmadığı, ailelerinde de önemli oranda psikiyatrik sorunların olduğu görülmüştür. Ailede epileptik kişiye karşı tutum, annenin tavrı, epileptik çocuk veya ergen sahibi ailenin sosyal yaşantılarına getirdikleri yeni biçim vb etkileyen faktörler arasında sayılmaktadır. Bu da sadece epileptik ergenin değil, ailenin de bu konuda eğitilmesi, bilgilendirilmesinin psikososyal açıdan faydalı olacağını göstermektedir. 

Bizim toplumumuzda diğerlerinde farklı ve yapıcı bir özellik vardır: SEVGİ. 

Hangi hastalık olursa olsun, sevgiyi hisseden kişi kendini daha emin ve güvenilir bir mekanda olduğunu farkeder. Bu pozitif desteği hiç unutmamak gerekir. 

Türkiye'de epilepsi ile uğraşan hekim, psikolog ve diğer yardımcı personel sayısı giderek artmaktadır. Bu konuya ilgi büyüktür. Bizim ülkemizde tahminen 600-700.000 kişide sara (epilepsi) vardır. 1973 yılından beri Türk Epilepsi ile Savaş Derneği faaliyetlerini sürdürmekte, 1994 yılından beri Epilepsi dergisini çıkarmaktadır. Epilepsi dergisi bilimsel yazıların yayınlandığı hakemli bir dergidir.
1997 yılı Haziran ayında Uluslararası Epilepsi Ligi ve Dünya Sağlık Örgütü bir kampanya başlatmışlardır. Bu bağlamda Sağlık Bakanlığı ile yapılan görüşmeler sonucunda 8-14 Haziran Epilepsi ile Savaş Haftası olarak belirlenmiştir. Bu hafta her yıl Türkiye'de de çeşitli etkinliklerle kutlanmaktadır. 

Epilepsi konusunda eğitilmiş kişi sayısı ne kadar artarsa, bu hastalara karşı ön yargılarımız azalacak ve acil müdahele sırasında yapılan yanlışlara rastlanmayacaktır.

Epilepsi hastalarının yakınları için bazı öneriler

• Hastanızın ilaçlarını düzenli almasını sağlayın.
• Hastanız nöbet geçirdiği takdirde tehlikede kalabileceği yerlerde yalnız olmamasını sağlamaya özen gösterin (trafik, deniz, havuz, balkon gibi..) Ama bunu yaparken hastayı aşırı baskı altına almayın.
• Nöbet esnasında yapacağınız şeyler, vücut şekli uygunsuz bir durumda ise, ve ağzından tükrük geliyorsa onu yan çevirmektir.
• Birşeyler koklatma, su dökme, dişlerini açmaya çalışma gibi çabalar hastanıza yarardan çok zarar getirecektir.
• Eğer sık nöbet geçiren bir hastanız varsa, her zamankinden farklı şekilde gelişen bir nöbet geçirdiğini veya süresinin uzun olduğunu düşünüyorsanız en yakın sağlık kuruluşuna ivedilikle başvurmalısınız.
• Hastanızın takip edildiği merkez ya da doktor ile bağlantınız düzenli olmalı. İstenilenleri titizlikle uygulamanız sizin ve hastanızın yararına olacaktır.

Epilepsi ve Askerlik

Ülkemizde askerlik hizmeti bakımından epilepsili hastalarının durumu Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık Yönetmeliği ile belirlenmiştir. Bu yönetmeliğin 6. Maddesine göre, "Askerlik çağına giren yükümlüler, askerlik yoklamasında veya askeri hastanelerin sağlık kurullarında, askerliğe elverişli olanlar ve askerliğe elverişli olmayanlar olmak üzere gruplandırılır.

1) Askerliğe elverişli olanlar: Sağlık yetenekleri bakımından hiç bir hastalık ve arızası bulunmayanlar ile hastalık ve arızaları, Hastalık ve Arızalar listesinin A dilimine girenlerdir.
2) Askerliğe elverişli olmayanlar: Hastalık ve arızaları, Hastalık ve Arızalar Listesinin B ve D dilimlerine girenlerdir.

Yönetmeliğinin 12. maddesi askerlik çağında ve er ya da erbaş olacak erkeklerin, epilepsi hastalığı bakımından askeri hastanelerden alınacak sağlık kurulu raporlarına bağlı olarak değerlendirmelerini yapmaktadır. 12 Maddenin A diliminin 1. fıkrası "epilepsi dışında kalan sinir sisteminin hafif derecedeki paroksismal hastalıkları ya da arızalarını" belirler ve bu dilime girenler askerlik yapabilirler. A diliminin 2. fıkrası ise , "klinik ve laboratuar bulguları normal olup da EEG'de belirgin bulgular (fokal veya jeneralize diken, keskin dalga kompleksleri, fokal veya jeneralize yavaş aktiviteler) gösterenleri kapsar ve bu özelliği gösterenler de askerlik yapabilmektedirler.

12. Maddenin B dilimine uyan hastalık ve arıza yoktur. 12 Maddenin C dilimini 12. maddenin A ve D dilimlerindeki hastalık ve arızaların tedavi ve nekahat halleri oluşturmaktadır.
12. Maddenin D dilimi ise 5 fıkradan oluşmakta ve bu fıkralara girenler askerlik hizmeti bakımından elverişsiz sayılmaktadırlar. D)1. Klinik gözlem sonucu ilgili uzman tabip tarafından nöbeti görülen belirli bir nedene bağlı olan, nedenin giderildiği ya da giderilmediği ya da nedeni saptanmayan bütün örnek epilepsiler. D)2. Klinik observasyonla epilepsi nöbeti gözlenmeyen, ancak çocukluğundan beri epilepsili olduğu anamnezi, epilepsi nöbetleri geçirdiğini belirten klinik işaretler ve tıbbi dökümanlara (her türlü ilgili uzman raporları, EEG raporları,reçeteler, v.b.) dayanan, uzman tabibe kesin tanı veren bütün örnek epilepsiler. D)3. Tardiv olarak ortaya çıkan, belirli bir nedene bağlı ya da nedeni saptanamayan ve ilaçlarla kontrol altına alınanamayan bütün örnek epilepsiler. D)4. (Ek: 20/9/1988 - 88/13300 K.)

Nedeni saptanamayan ya da belirli nedeni giderilmiş, seyrek gelen ve ilaçlarda kontrol altına alınabilen bütün örnek epilepsiler. D5. Askerlik görevi ile bağdaşmayacak derecedeki epilepsiler dışında kalan sinir sisteminin paroksismal hastalıkları ya da arızaları (narkolepsi, somnambulizm, v.b.)(1) [ NOT: Kardiyazol aktivasyonu ile epilepsi nöbeti uyarılanlar epileptik kabul edilmez].

Bu yönetmelikten anlaşılacağı gibi, epilepsi hastası erkek çocukların hastalıklarını belgeleyen inceleme ve uygulamalara ait her türlü evrakın ( EEG, BBT ve MRG filmleri, ilaç reçeteleri, uzman doktor raporları, hastanelerden alınmış epikrizler v.b.) düzenli saklamasının, askerlik çağına geldiklerinde durumlarının doğru değerlendirilmesi bakımından önemi açıktır.

Kaynak: www.turkepilepsi.org.tr