ENSEFALİT (BEYİN İLTİHABI)
Ensefalit “beyin iltihabı” demektir; genellikle bir virüsün neden olduğu beynin enflamasyonunudur. Nadiren oluşmasına rağmen ciddi ve hayati tehlike arz eden bir hastalıktır.
Bu hastalık kendini iki biçimde gösterir — birincil biçim ve ikincil biçim. Hastalığın birincil biçimi daha ciddi iken, ikincil birimi daha yaygın görülür. Ancak, ikincil ensefalitin yapısının daha hafif olması nedeniyle, doktorlar aslında daha fazla birincil ensefalit vakası ile karşılaşmaktadır.
Doktora görünmek ve zamanında tedavi görmek önem taşır, çünkü hastalığın seyri önceden tahmin edilememektedir.
Belirtiler ve Semptomlar
Viral ensefalit virüsüyle enfekte olmuş kişilerin hemen hepsinde – başağrısı, sinirlilik ve uyuşukluk – gibi hafif veya hiç bir belirti görülmez, ve hastalık uzun sürmez. Ciddi vakalar şunlara sebep olabilir:
Sersemlik
Konfüzyon ve disoryantasyon (yer ve zaman karmaşası)
Nöbetler
Ani ateş
Şiddetli baş ağrısı
Bulantı ve kusma
Titreme ve kasılmalar
Bazen - ense sertliği
Yeni doğanların kafatasındaki yumuşak noktalarda (fontanel/bıngıldak) şişlik
Acil durum belirti ve semptomları bilinç düzeyine göre değişiklik gösterir. Yeni doğan bebeklerde en önemli işaretler, ense sertliği ve kafatasının yumuşak noktalarında (fontanel/bıngıldak) şişliktir. Daha büyük çocuklarda ise şiddetli baş ağrısı, uyuşukluk (letarji), kafa karışıklığı ve ışığa karşı hassasiyet gibi durumlar takibe alınmalıdır. Yetişkinlerde ise zihinsel rahatsızlıklar daha belirgin olabilir.
Nedenleri
Ensefalit en sık olarak virüs enfeksiyonundan ileri gelmektedir. Bazı örnekleri arasında herpes virüsleri; sivrisinekler, keneler ve diğer böcekler tarafından taşınan arbovirüsler ve hayvan ısırıkları aracılığı ile geçen kuduz ve maymun çiçeği virüsleri yer alır.
Ensefalit, virüslerin beyinde enfeksiyona neden olmasının iki yoluyla kategorize edilecek şekilde, iki biçim alır:
Birincil ensefalit. Hastalığın bu türü, virüsün doğrudan beyni ve omuriliği istila etmesi ile baş gösterir. Yılın herhangi bir zamanında insanların başına gelebildiği gibi (sporadik ensefalit) veya bir salgının da parçası olabilir (epidemik ensefalit).
İkincil (enfeksiyon sonrası) ensefalit. Hastalığın bu türü virüsün öncelikle vücudunuzun başka bir bölümünde enfeksiyona neden olması ve ikinci olarak da beyninize girmesi ile kendini gösterir.
Aynı zamanda, Lyme hastalığı gibi bakteri enfeksiyonları da zaman zaman ensefalite yol açabilir; benzer şekilde,toksoplazmoz (bağışıklık sistemleri zayıflamış kişilerde) ve yuvarlak kurt enfeksiyonları (rakun dışkısı ile bulaşır) da buna yol açabilir
İşte ensefalitin daha yaygın nedenlerinden bazıları:
Herpes virüsleri
Genel enfeksiyonlara yol açan bazı herpes virüsleri de ensefalite sebebiyet verebilir. Bu virüsler şunlardır:
Herpes simpleks virüsü. Herpes simpleks virüsünden (HSV) kaynaklanan enfeksiyonlar iki çeşittir. 1. tip herpes simpleks virüsü (HSV–1), daha yaygın olarak, ağzınızın çevresinde uçuklara veya ağrılı kabarcıklara sebep olur. 2. tip herpes simpleks virüsü (HSV–2) ise, daha yaygın olarak, genital herpese sebep olur. Herpes simpleks virüsü, HSV–1, Amerika Birleşik Devletlerinde görülen ölümcül sporadik ensefalitin en önemli nedenidir, ancak çok nadir görülür - bir yıl içinde, bir milyonda yaklaşık iki vaka ortaya çıkmıştır.
Varisella-zoster virüsü. Bu virüs, suçiçeği ve zona oluşumuna yol açar. Hastalık, yetişkinlerde ve çocuklarda ensefalite sebep olsa bile genelde hafif atlatılır.
Epstein-Barr virüsü. Bu herpes virüsü enfeksiyöz mononükleoza sebep olur. Eğer ensefalit oluşursa, genellikle hastalık hafif seyretmesine rağmen vakaların küçük bir miktarında ölümcül olabilir.
Çocukluk enfeksiyonları
Aşağıdaki yaygın viral çocukluk enfeksiyonlarından sonra nadiren sekonder ensefalit oluşabilir:
Kızamık (rubeola)
Kabakulak
Rubella (Kızamıkçık)
Bu gibi vakalarda, ensefalitin nedeni aşırı hassasiyet — yabancı bir maddeye karşı bağışıklık sisteminizin aşırı tepki vermesi
Arbovirüsler
Sivrisinekler ve keneler ile taşınan virüsler (arbovirüsler) epidemik ensefalitin en yaygın sebebidir. Son senelerde bildirilen ensefalit vakalarının büyük çoğunluğunu bu virüsler oluşturmaktadır. Yine de ensefalitin bu türü yaygın olmaktan hayli uzaktır. Aşağıda bulaşmanın şekli anlatılmaktadır:
Bir hayvan konakçıdan diğerine hastalık taşıyan organizmalara vektörler denir. Sivrisinekler, ufak yaratıklardan - genellikle kuşlar ve kemirgenler - insanlara ensefalit taşıyan vektörlerdir.
Tatlı su bataklıkları gibi durgun su kitleleri yakınında yaşayan kuşlar, bir ensefalit virüsü ile kolaylıkla enfekte olabilirler. Bir kuş ensefalit enfeksiyonu kaptığında iyileşmeden ve enfeksiyona karşı direnç geliştirmeden önce, kanında kısa bir süre için yüksek miktarda virüs taşır. Eğer bir sivrisinek enfekte olmuş kuştan beslenirse, sivrisinek hayatı boyunca hastalığın taşıyıcısı haline gelir. Sivrisinek, enfeksiyonu daha sonra beslendiği kuşa geçirir ve sonrasında bu kuştan daha fazla sivrisineğe hastalık geçer.
Genellikle, bu bulaşma düzeni hiçbir başka canlı üzerinde ciddi bir etki olmadan ve insanları etkilemeden devridaim eder. Bunun nedeni sivrisineklerin esas konakçılarının kuşlar ve ufak memeliler olması ve insanları sadece ikinci seçenek olarak ısırmalarıdır. Buna rağmen, bazen çevresel felaketler, alışılmadık hava koşulları veya diğer iklim değişiklikleri gibi sebepler, enfekte olmuş kuşların sayısını arttırabildiği gibi hem insanlar hem kuşlardan beslenen sivrisineklerin sayısını da arttırabilir. Bu olumsuz koşullar insanları da etkileyebilir.
Birleşik Devletler’de yaşayanlar, aşağıda sıralanan sivrisinek kökenli ensefalit türlerine yakalanma riski taşırlar:
Doğu at ensefaliti. İsminden de anlaşılacağı gibi atları etkiler. Fakat aynı zamanda insanları da etkileyebilir, buna rağmen son yıllarda 10 vakadan daha azı bildirilmiştir. Doğu at ensefaliti salgınları daha yaygın olarak Amerika Birleşik Devletlerinin doğusunda meydana gelir. Vakaların çoğu yazın sonlarına doğru oluşur. Ancak güneydeki eyaletlerde tüm yıl boyunca görülebilir. Bu virüs, tatlı su bataklıklarının yakınında yaşayan kuşları etkiler. Her ne kadar bazı kişilerde hastalık hafif olarak seyretse de, doğu at ensefaliti şiddetli belirti ve bulgular gösteren kişilerin yarısı için ölümcüldür. Doğu at ensefalitinin belirtileri genellikle enfekte olmuş sineğin ısırmasından 4 ila 10 gün sonra ortaya çıkar.
Batı at ensefaliti. Batı at ensefaliti vakalarının çoğu, Birleşik Devletler’in orta ve batısında yer alan platolarda görülmektedir. Bu virüs, sulanmış tarlaların ve çiftlik alanlarının yakınında yaşayan kuşların içinde gelişir. Doğu at ensefaliti gibi bu enfeksiyon da atları ve, nadir olarak, insanları etkiler. İnsan enfeksiyonları, genelde ilk önce haziran ve temmuzda fark edilir. Belirtileri, ısırıldıktan 5 ile 10 gün sonra ortaya çıkar. Batı at ensefaliti, doğu et ensefalitinden daha az ölümcüldür, ancak özellikle bebeklerde beyin hasarı ve diğer majör komplikasyonlar ile sonuçlanabilir.
St. Louis ensefaliti. Kuşlardan sivrisineklere geçen bu virüs, Birleşik Devletler’deki sivrisinek kökenli en yaygın hastalıktır. St. Louis ensefalitinin taşıyıcısı olan sivrisinekler, kirlenmiş havuzlar, yol kenarlarındaki kanallar, kuş banyoları, çiçek saksıları ve ıskartaya çıkartılmış lastik kaplardaki durgun sularda ürerler. Her ne kadar bu hastalıktan enfekte olan genç insanlarda belirtiler hafif görülse veya hiç görülmese de, 60 yaşın üzerindeki yaşlılar için hastalık şiddetli olabilir. Ölüm oranı yüzde 2 ile yüzde 20 arasındadır. Her ne kadar ciddi salgınlarda bir yıl içinde 3.000 kişi etkilenmiş olsa da, Birleşik Devletlerde her sene 130 vaka rapor edilmektedir. Belirtiler bir hafta ile 10 gün arasında ortaya çıkar.
La Crosse ensefaliti. Bu virüs, 1963’de ilk defa fark edildiği yer olan La Crosse, Wis.’den adını alır. Bu virüs, en çok yukarı orta-batı ve Apalaş dağlarının sert kereste ormanlarına görülür. Diğer viral ensefalitlerden farklı olarak virüs, sivrisineklere sincaplardan geçer. La Crosse ensefaliti genellikle çocukları etkiler ve ölüm oranı yüzde 1’den azdır. Yılda ortalama 100 vaka bildirilir. Enfekte olmuş sivrisinek tarafından ısırıldıktan 5 ile 15 gün içinde belirtiler ortaya çıkar.
Batı Nil ensefaliti. Bu virüs Birleşik Devletler’de ilk kez 1999’da ortaya çıktı. Aynı zamanda Afrika, Orta Doğu ve Avrupa’nın bazı kısımları, Rusya, Hindistan ve Endonezya’da görülür. Bu virüsün esas konakçısı kuşlar olduğu için St. Louis virüsü ile benzerlik gösterir. Fakat organ bağışı, kan nakli, emzirme gibi ender vakalarda kişiden kişiye veya anneden doğmamış çocuğa bulaşabilir. Batı Nil ensefalitinin belirtileri genellikle hafiftir; fakat hastalık özellikle yaşlılarda ve bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde şiddetli olabilir. Belirtiler, enfekte olmuş sivrisinek tarafından ısırıldıktan beş ile 15 gün içinde ortaya çıkar. 2003’de Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (the Centers for Disease Control and Prevention), Birleşik Devletler’de 9,800’den fazla insanın enfeksiyon kaptığını ve 250'den fazlasının da öldüğünü bildirmiştir. Bu rakam, 2002’deki enfeksiyonların iki katından fazladır, fakat daha az ölüm olmuştur.
Risk Faktörleri
Sivrisinekler ayırımcılık yapmazlar, bu yüzden herkes viral ensefalite yakalanabilir. Fakat bazı faktörler sizi daha büyük bir risk altına sokar:
Yaş. Bazı ensefalit türleri, genç çocuklarda veya yaşlılarda daha yaygın ve şiddetlidir.
Zayıflamış bağışıklık sistemi. Eğer AIDS veya HIV’ den dolayı bağışıklık sisteminiz zayıfsa, kanser tedavisini görüyorsanız veya organ nakli olduysanız, ensefalite yakalanma riskiniz yüksektir.
Coğrafi bölgeler. Ülkenin sivrisinek kökenli virüslerin yaygın olduğu bölgelerini ziyaret etmek ya da oralarda yaşamak sizin epidemik ensefalit geçirme riskinizi arttırı
Dışarıda yapılan faaliyetler. Eğer bahçe işi gibi ofis dışı bir iş ile uğraşıyorsanız ya da koşu, golf veya kuş gözlemciliği gibi açık havada yapılan bir hobiniz varsa, ensefalit salgınında dikkatli olun.
Mevsim. Yazın sıcak ayları, kuşlar ve sivrisinekler için esas çiftleşme dönemidir. Sonuç olarak, sivrisinek kökenli hastalıklar, Birleşik Devletlerin pek çok bölgesinde Hazirandan Eylül sonuna kadar hüküm sürer.
Ne Zaman Tıbbi Yardım Alınmalı?
Siz ya da çocuğunuz ilk belirti ve bulgular başladıktan 24 saat sonra ciddi bir şekilde hastalanabilirsiniz ya da nörolojik belirtilerin görülmesi bir hafta alabilir. Sekonder ensefalit ise ilk viral enfeksiyonun başladıktan 7 ila 30 gün sonra bile oluşmayabilir. Siz ya da çocuğunuzda ensefaliti düşündüren belirti ve bulgular görülmeye başladıysa, hastalık ciddi olabileceği ve hayati tehlike arz edebildiği için mümkün olan en kısa zamanda doktorunuzu görmeniz çok önemlidir.
Tarama Ve Teşhis
Ensefalitin teşhisi şunları içerebilir:
Lomber ponksiyon. Ensefaliti teşhis etmenin en yaygın yolu, beyninizi ve omuriliğinizi çevreleyen beyin omurilik sıvısını incelemektir. Belkemiğinizin alt kısmına sokulan bir iğne ile laboratuar tahlilleri için sıvı örneği alınır. Bu örnek, bir enfeksiyonun varlığını ya da - bağışıklık sisteminizin bir enfeksiyonla savaştığının belirtisi olan – akyuvar sayısındaki artışı açığa çıkarabilir. Eğer kanama oluştuysa beyin omurilik sıvısı hafifçe kanlı olabilir. Herpes simplex ensefalitinin teşhis edilmesi zor olabilir ama ileri DNA yöntemleri kullanıldığı taktirde beyin omurilik sıvısında kolaylıkla virüs bulunabilir.
Elektroensefalografi (EEG). Bu yaklaşık yarım saat kadar süren işlem, beyniniz tarafından üretilen elektriksel aktivitelerin dalgalarını ölçer. Bu yöntem genellikle epileptik atakların teşhisi ve düzenlenmesi için kullanılır. Siz uzanmış yatarken yapışkan bir madde ya da elastik bir başlık yardımı ile kafa derinize küçük elektrotlar tutturulur. Tetkik boyunca hareketsiz yatmanız beklenir ama bazen birkaç dakika boyunca devamlı ve derin nefes almanız veya desenli bir şablona bakmanız istenebilir. Bazen gözünüze ışık tutulabilir. Bu hareketler beyninizi uyarmak için yapılır. Kafa derinizdeki elektrotlar beyninizden gelen tepkileri yakalar ve hareketli bir kağıt üzerine ya da dijital olarak bilgisayar ekranına beyin dalgalarınızı kaydeden EEG cihazına yollar. Anormal bir EEG sonucu ensefalitin göstergesi olsa da, normal bir sonuç hastalığın var olmadığı anlamına gelmez.
Beynin görüntülenmesi. Bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans görüntülemesi (MRI) sayesinde beyin şişmesi veya sarsıntısı olsa da ensefalitin belirti ve semptomlarına çok benzeyen başka bir durum açığa çıkarabilir. Eğer ensefalitten şüphelenilirse, kafatasında basınç artışı olup olmadığına dair kanıt aramak amacıyla omurgadan su alınmadan önce, çoğu zaman beyin görüntüleme işlemi gerçekleştirilir.
Beyin biyopsisi. Eğer herpes simpleks ensefaliti, DNA metodu, BT ya da MRI yöntemi ile teşhisi edilemezse, doktorunuz nadiren beyninizden ufak bir doku örneği alabilir. Örnek doku, virüsün varlığını tespit edebilmek için laboratuarda test edilir. Doktorunuz beyin biyopsisi önermeden önce anti-viral ilaçlarla tedaviyi deneyebilir.
Kan tahlilleri. Doktorunuz, laboratuar tetkikleri için kan alarak vücudunuzdaki Batı Nil virüsünün varlığını onaylayabilir. Eğer sizde Batı Nil virüsü varsa, kan örneğinizin tetkiki, virüse karşı yükselmiş antikor seviyesini, virüs için yapılan DNA testinin veya virüs kültürünün pozitif sonucunu gösterebilir.
Komplikasyonlar
Ciddi viral ensefalit, solunum durmasına, komaya ve ölüme sebep olabilir. Aynı zamanda hafıza kaybı, tutarlı konuşma yetersizliği gibi belirgin akıl rahatsızlıklarına, kas koordinasyon kaybına, felç, duyma veya görme bozukluklarına sebep olabilir
