“Trevor Samsa, bunaltıcı rüyalardan uyandığı bir sabah, sol elinin sağ eline isyan edip “kendi kafasına” göre takılmaya karar verdiğini farketti. Doktorlar, tedavi için birkaç gün önce geçirdiği “callostomy” ameliyatının “yabancı el sendromu*”na yol açabileceği konusunda onu uyarmışlardı. Ameliyat öncesi ağır epilepsi hastası olan Trevor doğrusu, sol elinin kendisini boğmaya çalışacak kadar yabancılaşağını düşünmemişti. Evet, bunaltıcı rüyalar sandığı şey aslında gerçekti: gece sol eli, kendi sol eli, Trevor’u boğmaya yeltenmişti!”
Biliyorum bir bilimkurgu kitabından alınmış gibi duruyor bu anlatılanlar. Fakat yukarıdaki paragrafta uydurma olan tek şey malesef “Trevor Samsa” (evet, onu ben uydurdum). Bununla birlikte isimleri Trevor Samsa olmasa da, yabancı el sendromuna yakalanan insanlar gerçekten var. Bir bedende iki farklı kişilik, birbirinden bağımsız işleyen iki beyin, iki zihin sahibi olmak, evet mümkün ve hatta Dünya adlı bu acayip gezegende çok kereler vuku bulmuş. Hatta hatta Roger Wolcott Sperry adındaki bir bilim adamına Nobel ödülü kazandırmış ve Sperry’nin Nobel ödülünü almasından 25 yıl sonra, New Orleans’ta ikamet etmekte olan bir hatun kişinin kendisi ile ilgili makaleler okuyup, çevirip, Moleskin’inin sayfalarına notlar almasına sebep olarak, akranlarının partilerde göbek atmakta olduğu bir haftasonunu alıp götürmüş. O kadar da ilginç.
Her şey, bazı ağır epilepsi hastalarının tedavisi için, beynin iki yarımküresinin birbiri ile iletişimini kesme fikriyle başladı. Bunun için cerrahi yollarla beynin sağ ve sol yarımküreleri, corpus callosum adı verilen ve yarımküreleri birbirine bağlayan büyük sinir bandı kesilmek suretiyle birbirininden ayrılıyordu. Sonuçta hastalar epilepsiden tamamen kurtulmuş oluyorlardı. Üstelik görünürde davranışsal hiçbir değişiklik göstermiyorlardı. Görünürde…
Sperry ve öğrencileri, iki taraf arasındaki bilgi iletimi bu şekilde sona erdirildiğinde, aynı bireyde, işlevsel olarak birbirinden bağımsız iki ayrı “zihnin” varlığının söz konusu olduğunu gösterdiler. Hastaların operasyon sonrası çoğunlukla normal görünmelerinin olası açıklaması ise, iki yarımkürenin her ne kadar birbirlerinden ayrılmış olsalar da, genel olarak ortak bir karar içinde olmaları, ya da birinin diğerine baskın gelmesi ve bu sayede de açık seçik bir anlaşmazlığın ortaya çıkmamasıydı. Fakat her hasta o kadar şanslı olmayabiliyordu.
Sperry epilepsi sebebiyle callostomy uygulanmış hastalarla çalıştı. Deneylerden birinde, hastaya sadece sol görüş bölgesine düşecek bir resim ya da yazı -örneğin anahtar- gösterildiğinde, hasta gördüğü şeyin ismini söyleyemiyordu (ya da okuyamıyordu). Çünkü okuma, dil ve konuşma gibi etkinlikler çoğu insanda beynin sol tarafından kontrol edilir fakat sol görüş alanına düşen bir resim sadece sağ beyin tarafından görülür (sağdaki resmi inceleyin).** Bununla birlikte bu hasta önüne konmuş pek çok nesne arasından sol eliyle “anahtar”ı seçebiliyordu. (Çünkü sol el, beynin sağ yarımküresi tarafından kontrol ediliyor.) Normal bir insana bir resim ya da yazı gösterildiğinde, bilgi önce sağ beyine iletilir, daha sonra da corpus callosum aracığıyla sol beyine aktarılır. Bu sayede bir aletin ismini söylemekte ve onu kullanmakta zorluk çekmeyiz. Fakat aradaki bu bağlantı olmadığında, bilgi beynin bir tarafında takılıp kalır.
Bu ve benzeri pek çok deney, beynin her iki yarımküresinin farklı işler üstlendiğini gösterdi. Aradaki bağlantı kopunca neler olabileceğiyle ilgili ise, Sperry’nin deneylerine ek olarak literatüre günümüze dek geçmiş pek çok ilginç olay var:
- “Bölünmüş beyin” sahibi bir adam, bilinci yerinde olarak sigara içmek istemiş. Fakat ne zaman sigara yaksa, -sağ beyni tarafından kontrol edilen- sol eli sigarayı alıp atıyormuş.
- Başka bir kadın hasta bir sabah birinin kendisini tokatlamasıyla uyanmış. O sırada çalmakta olan saati susmuş ve kadın birden uyuyakalmış olduğunu ve önemli bir toplantıya geciktiğini farketmiş. Meğer onu tokatlayarak uyandıran kendi sol eliymiş. Sol beyni uykudayken sağ beyni uyanmış ve onu toplantıyı kaçırmaktan kurtarmış.
* Yabancı el sendromunun tek sebebi, burada bahsedilen ve epilepsi hastalarına uygulanan callostomy değil. Başka bazı beyin ameliyatları, inme veya kimi enfeksiyonlar gibi farklı durumlar da bu sendroma yol açabiliyor.
** Bu zıtlığın sebebi, vücudun sol tarafının sağ beyin, sağ tarafının da sol beyin tarafından kontrol ediliyor olması.
Not: Bu arada bölünmüş beyin araştırmaları konusunda Roger W. Sperry (1913-1994) 1981 Nobel Tıp ve Fizyoloji Ödülü’nü David Hubel ve Torstein Wiesel ile paylaştı.
www.moleschino.org
